ભારતના ગિગ વર્કર્સ માટે સામાજિક સુરક્ષામાં વધારો
ભારતના ગિગ વર્કર્સ માટે સામાજિક સુરક્ષામાં વધારો
મુખ્ય મુદ્દાઓ
ભારતનું ગિગ વર્કફોર્સ 2024-25માં 1 કરોડથી વધીને 2029-30 સુધીમાં 2.35 કરોડ થવાનો અંદાજ છે.
સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, 2020, ગિગ અને પ્લેટફોર્મ વર્કર્સને કાનૂની માન્યતા અને સામાજિક સુરક્ષા લાભો પ્રદાન કરે છે.
ઈ–શ્રમ પોર્ટલ પર 30.98 કરોડથી વધુ અસંગઠિત કામદારો નોંધાયેલા છે, જેમાં 3.37 લાખ પ્લેટફોર્મ વર્કર્સનો સમાવેશ થાય છે.
ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળમાં સૌથી વધુ નોંધણીઓ છે, જેમાં મહિલાઓની ભાગીદારી પણ સારી છે.
પરિચય: ભારતના ગિગ વર્કફોર્સનો ઉદય
ભારતનું ઝડપથી વિકસતું ગિગ વર્કફોર્સ સમગ્ર વિશ્વમાં આર્થિક પરિવર્તનની નવી લહેર ચલાવી રહ્યું છે. 50 કરોડના શ્રમબળ, વિશ્વની સૌથી યુવા વસ્તી, ઝડપી શહેરીકરણ અને સ્માર્ટફોન અને ડિજિટલ ઉપકરણોના વ્યાપક ઉપયોગ સાથે, દેશ આ પરિવર્તનના મુખ્ય કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી રહ્યો છે.
ગિગ અને પ્લેટફોર્મ અર્થતંત્ર રાઇડશેરિંગ, ડિલિવરી સેવાઓ, લોજિસ્ટિક્સ અને વ્યાવસાયિક કાર્ય જેવા ક્ષેત્રોમાં નવી તકો ઊભી કરી રહ્યું છે. નીતિ આયોગ અનુસાર, આ ક્ષેત્રમાં 2024-25માં 1 કરોડથી વધુ કામદારોને રોજગારી મળવાની અપેક્ષા છે, અને 2029-30 સુધીમાં આ સંખ્યા વધીને 2.35 કરોડ થવાનો અંદાજ છે.
ગિગ અને પ્લેટફોર્મ કામદારો માટે સામાજિક સુરક્ષા અને સમર્થન
સંસદ દ્વારા પસાર કરાયેલ સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, 2020, પ્રથમ વખત ‘ગિગ કામદારો’ અને ‘પ્લેટફોર્મ કામદારો’ને વ્યાખ્યાયિત કરે છે અને તેમના સામાજિક સુરક્ષા પગલાં પ્રદાન કરે છે. આમાં જીવન અને અપંગતા કવર, અકસ્માત વીમો, આરોગ્ય અને પ્રસૂતિ લાભો અને વૃદ્ધાવસ્થા સુરક્ષા જેવા લાભોનો સમાવેશ થાય છે.
ગિગ કામદારો પરંપરાગત નોકરીદાતા–કર્મચારી વ્યવસ્થાની બહાર તેમની આજીવિકા કમાય છે. પ્લેટફોર્મ–આધારિત કામદારો ગિગ કામદારોનો એક સબસેટ છે જેનું કાર્ય ઑનલાઇન એપ્લિકેશન્સ અથવા એગ્રીગેટર પ્લેટફોર્મના ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર આધારિત છે.
દેશના અર્થતંત્રમાં પ્લેટફોર્મ કામદારોના યોગદાનને ઓળખતા, કેન્દ્રીય બજેટ 2025-26માં જોગવાઈઓ જાહેર કરવામાં આવી છે:
AB-PMJAY આરોગ્ય યોજના રૂ. 5 લાખનું કવર પૂરું પાડે છે. ભારતમાં 31,000થી વધુ જાહેર અને ખાનગી પેનલમાં સમાવિષ્ટ હોસ્પિટલોમાં ગૌણ અને તૃતીય સંભાળ માટે પ્રતિ પરિવાર વાર્ષિક રૂ. 5 લાખનું વીમા કવર ઉપલબ્ધ છે. પ્લેટફોર્મ કર્મચારીઓ માટે AB-PMJAY યોજના હજુ શરૂ થવાની બાકી છે.
સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, 2020 (SS કોડ, 2020) સામાજિક સુરક્ષા સંબંધિત નવ કેન્દ્રીય શ્રમ કાયદાઓને એકીકૃત અને સરળ બનાવે છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય અસંગઠિત, ગિગ અને પ્લેટફોર્મ અર્થતંત્ર સહિત તમામ કર્મચારીઓ અને કામદારોને સામાજિક સુરક્ષા લાભો પૂરા પાડવાનો છે.
મુખ્ય જોગવાઈઓ:
1. કાયદાઓનું વિલીનીકરણ
નીચેના કાયદાઓ રદ કરવામાં આવ્યા છે અને કોડમાં મર્જ કરવામાં આવ્યા છે:
કર્મચારીઓનું વળતર અધિનિયમ, 1923
કર્મચારીઓનું રાજ્ય વીમા અધિનિયમ, 1948
કર્મચારીઓનું ભવિષ્ય નિધિ અને વિવિધ જોગવાઈઓ અધિનિયમ, 1952
રોજગાર વિનિમય (ખાલી જગ્યાઓની ફરજિયાત સૂચના) અધિનિયમ, 1959
માતૃત્વ લાભ અધિનિયમ, 1961
ગ્રેચ્યુટી ચુકવણી અધિનિયમ, 1972
સિનેમા કામદારો કલ્યાણ ભંડોળ અધિનિયમ, 1981
મકાન અને અન્ય બાંધકામ કામદારો સેસ અધિનિયમ, 1996
અસંગઠિત કામદારો સામાજિક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2008
2. વ્યાપક કવરેજ
સંગઠિત ક્ષેત્ર, અસંગઠિત ક્ષેત્ર, સ્વ–રોજગાર અને પ્રથમ વખત, ગિગ કામદારો અને પ્લેટફોર્મ કામદારોને સામાજિક સુરક્ષા લાભો પૂરા પાડે છે.
૩. સામાજિક સુરક્ષા યોજનાઓ
4. અસંગઠિત, ગિગ અને પ્લેટફોર્મ કામદારો માટે જોગવાઈઓ
સંહિતા ગિગ અને પ્લેટફોર્મ કામદારો (દા.ત., એપ્લિકેશન–આધારિત કર્મચારીઓ)ને માન્યતા આપે છે.
તેઓ સરકાર, એગ્રીગેટર્સ/પ્લેટફોર્મ અને ક્યારેક કર્મચારીઓ દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવતી સામાજિક સુરક્ષા યોજનાઓ માટે પાત્ર છે.
આવા કામદારોને ટેકો આપવા માટે સામાજિક સુરક્ષા ભંડોળની સ્થાપના.
સંહિતા ગિગ અને પ્લેટફોર્મ કામદારોના કલ્યાણની સંભાળ રાખવા માટે રાષ્ટ્રીય સામાજિક સુરક્ષા બોર્ડની રચનાની પણ જોગવાઈ કરે છે.
ઈ–શ્રમ પોર્ટલ: અસંગઠિત કામદારો માટે ડેટાબેઝ
શ્રમ અને રોજગાર મંત્રાલયે 26 ઓગસ્ટ 2021ના રોજ e-SHRAM પોર્ટલ શરૂ કર્યું જેથી પ્લેટફોર્મ કામદારો, સ્થળાંતર કામદારો, કૃષિ કામદારો વગેરે સહિત અસંગઠિત કામદારો (NDUW) નો વ્યાપક રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝ બનાવી શકાય.
e-SHRAM પોર્ટલનો ઉદ્દેશ્ય સ્વ–ઘોષણાના આધારે અસંગઠિત કામદારોને યુનિવર્સલ એકાઉન્ટ નંબર (UAN) પ્રદાન કરીને નોંધણી અને સહાય કરવાનો છે.
3 ઓગસ્ટ 2025 સુધીમાં, 30.98 કરોડથી વધુ અસંગઠિત કામદારોએ નોંધણી કરાવી છે, જેમાં 3.37 લાખથી વધુ પ્લેટફોર્મ અને ગિગ કામદારોનો સમાવેશ થાય છે.
e-SHRAM નોંધણીને પ્રોત્સાહન આપવાના પગલાં
શ્રમ અને રોજગાર મંત્રાલયે e-SHRAM પોર્ટલ પર નોંધણીને પ્રોત્સાહન આપવા અને અસંગઠિત કામદારોમાં જાગૃતિ વધારવા માટે ઘણા પગલાં લીધા છે, જેમ કે:
સૌથી વધુ નોંધણી નોંધાવતા ટોચના રાજ્યો
પોર્ટલ પર સૌથી વધુ નોંધણી ઉત્તર પ્રદેશ (8.39 કરોડ)માં નોંધાઈ છે, ત્યારબાદ બિહાર (3.00 કરોડ) અને પશ્ચિમ બંગાળ (2.64 કરોડ)નો ક્રમ આવે છે. આ આંકડા આ રાજ્યોમાં અસંગઠિત કાર્યબળ અને દેશભરમાં કામદારોની નોંધણી અને સહાય કરવાના સરકારના પ્રયાસોને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
આ નોંધણીઓમાં મહિલાઓનો મોટો હિસ્સો છે, જેમાં ઉત્તર પ્રદેશ 4.41 કરોડ મહિલા નોંધણી સાથે આગળ છે, ત્યારબાદ બિહાર (1.72 કરોડ) અને પશ્ચિમ બંગાળ (1.44 કરોડ)નો ક્રમ આવે છે.
નિષ્કર્ષ
ભારતનું ગિગ અને પ્લેટફોર્મ અર્થતંત્ર ઝડપથી શ્રમ બજારને બદલી રહ્યું છે, નવી તકો ઊભી કરી રહ્યું છે તેમજ સામાજિક સુરક્ષા અને સુખાકારીના સંદર્ભમાં અનન્ય પડકારો ઉભા કરી રહ્યું છે. સામાજિક સુરક્ષા કોડ (2020) અને ઇ–શ્રમ પોર્ટલ જેવી પહેલ દ્વારા, સરકાર ગિગ અને પ્લેટફોર્મ કામદારોને ઓળખવા, રક્ષણ આપવા અને સશક્ત બનાવવા માટે નક્કર પગલાં લઈ રહી છે.
નોંધણીને સરળ બનાવીને, આરોગ્ય અને અકસ્માત વીમો પૂરો પાડીને અને લાભોની સરળ પહોંચ સુનિશ્ચિત કરીને, આ પગલાં પ્લેટફોર્મ કામદારોને મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવવા અને દેશના કાર્યબળને મજબૂત બનાવવાનો હેતુ ધરાવે છે. જેમ જેમ આ ક્ષેત્રનો વિકાસ થાય છે, તેમ તેમ સતત સમર્થન, જાગૃતિ અને નવીન નીતિગત હસ્તક્ષેપો દરેક ગિગ કામદાર ગૌરવ, સુરક્ષા અને તક સાથે કામ કરી શકે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
સંદર્ભ
શ્રમ અને રોજગાર મંત્રાલય
નીતિ આયોગ
પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો
- ઈ–શ્રમ પોર્ટલ પર ઑનલાઇન પ્લેટફોર્મ કામદારોની નોંધણી,
- ઓળખ કાર્ડ જારી કરવા અને
- આયુષ્માન ભારત પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના (AB-PMJAY) હેઠળ આરોગ્ય સંભાળ કવરેજ.